Her ebeveyn için kendi çocuğu özeldir ve çocukların büyüdükçe ortaya koydukları bireysel özellikleri o çocuğun gerçekten özel olduğunu doğrular. Özel olmak ise bazen "farklı" olmakla birlikte anılır ve bu farklı olma hali iyi değerlendirildiğinde çocuğun sahip olduğu "farklar" O'nun özel durumunun olumlu bir göstergesi haline gelebilir.

Bu çocuklara birçok sıfat verilmesine rağmen, sanırız en doğrusu özel yetenekli denilmesidir. Çünkü iyi gözlenip, topluma uyumlu olarak şekillenmeyen farklılıklar, kazançtan çok olumsuz sonuçları beraberinde getirebilir.

Özel yetenekli çocuklar kimlerdir?

Özel olmak aynı adında yer aldığı gibi, diğerlerinden bir ya da birkaç yönüyle farklı olmayı akla getirmektedir. Ancak her özel yetenekli çocuk da diğer özel yetenekli çocuklardan farklıdır. Yapılan tanımlar en geniş anlamda, öğrenme isteğini yoğun taşıyan, etrafında olup bitenlerle ilgilenen, bunları gözleyip yorum yapan ve eski bilgileriyle bunları birleştirebilen ve bunlardan yeni çıkarımlara varabilen çocukları içerir. Ancak bir çocuğun özel yetenekli olup olmadığına karar vermek için en uygun yol, çocuğun zihinsel gelişim süreçlerini izlemektir. Önemli olan nokta gelişim basamaklarının yaşından beklenen süreden önce geçilmesiyle ortaya çıkan erken gelişimden, özel sayılacak yeteneklerin gelişimini ayırt etmektir. Bir gelişim sürecindeki erken adımlar diğer basamaklarda görülmeyebilir veya o gelişime ait adımların hepsi atıldığında o çocuğu yaşıtlarından ayıran bir durum ortada kalmayabilir.

Özel yetenekli çocukların farklılıkları bilişsel anlamda, yapılan zekâ testleri ile ölçülse de, müzik, resim, dans, yaratıcı düşünme, yabancı dil gibi alanlara dair yeteneklerin anlamı yaşının sınırlarıyla karşılaştırılarak değerlendirilebilir.

Yapılan araştırmalarda bu çocukların özellikleri arasında;

  • Araştırmaktan hoşlanma, öğrenmeye büyük ilgi duyma,
  • Yaratıcılık, yeni şeyler üretme, icat etme,
  • Olayların nedenleriyle ilgilenme,
  • Sebep-sonuç ilişkilerini kurmakta ısrarcı olma,
  • Sözel becerilerinin, kelime hazinesinin, kendini ifade becerisinin gelişmiş olması,
  • Bir kez gördüğü bir malzemeyi aklında tutabilme, gerektiğinde bu bilgiyi kullanabilme,
  • Dikkatli ve meraklı olma, sezgilerinin güçlü olması,
  • Çalışırken bağımsız olmayı tercih etme,
  • Çok yönlü olma, hobi ve beceri repertuarını geniş tutma,
  • Arkadaşlığa önem verme, sosyal ortamlarda bulunmaktan hoşlanma,
  • Karşıdakinin duygularını anlayabilme sayılabilir.

Her özel yetenekli çocukta bu özelliklerin tümü gözlenmeyebilir. Bunlara benzer özellikler ise tek başlarına özel yetenekli olunduğu anlamına gelmeyebilir. Bu noktada yapılacak şey, çocuğun gelişim öyküsüyle birlikte, geldiği yaşa kadarki becerilerinin yukarıda anlatılan çerçevede değerlendirilmesidir.

Özel yetenekli çocuklara yaklaşım ve uygun ebeveyn tutumları

Öncelikli olarak çocuğunuzun özel yetenekli olup olmadığı konusunda soru işaretleriniz varsa, bu sorularınızı gerekirse bir uzman eşliğinde değerlendirin. Aksi halde kuracağınız yüksek beklentiler çocuğunuzun özellikleri ne olursa olsun gelişimini sekteye uğratabilir ve yaşadığı hayal kırıklığı kendisiyle ilgili algısının zarar görmesine neden olabilir.

Özel yetenekli çocuklar yetişkinlere benzeyen formlarda etrafla ilgilendikleri, iletişim kurdukları için onlarla olmak büyüklere gayet eğlenceli ve keyifli gelebilir. Ancak, onların duygusal açıdan hala yaşlarının döneminde olduklarını unutmamak gerekir.

Kullandıkları dil, ilgi alanları nedeniyle yaşıtlarıyla iletişimde zorlanabilirler, dışlanabilirler. Onların yaşadığı bu sıkıntılara yönelik olarak anne baba olarak onun yanında olduğunuz mesajını vermeniz, sosyal becerilerini karşılaştığı durumlarla baş edebilir şekilde yönlendirmeniz yararlı olacaktır.

Özel yetenekli çocuklar sadece sahip oldukları yeteneklerine yönelik olarak değil, tüm bireysel özelliklerini gözleyerek desteklenmelidir. Sadece bilişsel becerileri desteklendiğinde sosyal becerileri yetersiz kalabilir ve sadece yetişkinlerin dünyasında kabul görür hale gelebilirler.

Bu çocukların akranlarıyla iletişim kurmaya ihtiyaçları vardır. Özel ve farklı olmak çocuklar tarafından olumlu algılanamayabilir. Bu nedenle yaşıtlarıyla kuracakları ilk iletişim, onların gerçek dünyayla kuracakları sağlıklı iletişimin provalarıdır.

Başarısızlık onların sık yaşamaya alışkın oldukları bir durum olmadığından, yaşadıkları başarısızlık durumları onların çok büyük hayal kırıklıkları yaşamalarına neden olabilir. Bu noktada, tekrar denemeleri üzerine cesaretlendirmek önemlidir.

Okulda özel yetenekli çocuklar

Özel yetenekli çocukların eğitimindeki en önemli nokta, süregelen akademik eğitim içinde onların ihtiyaçlarının göz ardı edilmemesidir.

Arkadaşlarından daha çabuk öğrenen, hatta birçok bilgiye zaten sahip bir çocuğun sınıf içindeki yaşantısı iyi düzenlenmelidir. Öğretilen bir konuyla ilgili araştırma ödevleri vermek, projeler hazırlamasını desteklemek, önemlidir. Özellikle sınıf içinde O'nu etkin kılacak sorumluluklar vermek, sıkıldıkları anlarda onları tekrar akademik işe döndürmek, öğretmen için yorucu olabilir. Ancak çabuk öğrenmenin getirebileceği dikkat dağınıklığı, sıkılma, bir süre sonra uyum sorunlarına yol açabilir. Bu yüzden de çıkabilecek sorunların önünün alınması gerekir. Olayların nedenleriyle uğraşmaları sonucunda bazen otoriteyle güç savaşına farkında olarak veya olmadan girebilirler. Tüm bu zorluklar konusunda öğretmenin bilgi sahibi ve hazırlıklı olması okulda gerçekleşecek eğitimin en önemli noktalarıdır.

Yetenekler, başarıyı etkileyen diğer faktörlerle bir araya geldiğinde işlerlik kazanır. Bu yüzden de bir çocuğun sadece özel yetenekli olmasından yola çıkarak akademik başarıyı tam beklemek O'na haksızlık olur. Çünkü akademik başarılı her çocuk özel yeteneklere sahip değildir. Her özel yetenekli çocuğun da kusursuz akademik başarıya sahip olması beklenemez.

Özel yetenekli çocukların "farklı" lılıklarını desteklemek, ek eğitim imkânlarına fırsat sunmak, bireysel gelişimlerini ve özel yeteneklerini destekleyici çalışmalar yapmak kadar onların mutlu ve kendilerine güvenen çocuklar olmasını sağlamak önemlidir.

Seçil Akaygün Cüntay

Uzman Psikolojik Danışman