ALET KULLANMA BECERİLERİ

Her çocuk bireysel farklılıkları dâhilinde kendi yaşam evrelerinde ilerler. Ancak "gelişim" dediğimiz olgu, her birey için izlenmesi gereken basamakları da içinde barındırır. Cinsiyet, sosyo-ekonomik faktörler, genetik etmenler gibi şartlar gelişim süreçlerini hızlandırabilir, yavaşlatabilir; yani gelişim eşiklerinin takibinde önemli rol oynar.

Motor gelişimin doğumla hatta öncesinde başlaması ve gelişmesiyle çocuklar da sergiledikleri davranış ve beceri repertuarlarını geliştirirler. Bu repertuarı takip etmek ve uygun yaş sınırları içinde olup olmadığını kontrol etmek oldukça önemlidir. Çünkü gelişim basamaklarından birinde yaşanan bir gecikme sonraki dönemleri ve ilgili gelişimsel alanları da etkileyerek zincirleme sorunlara neden olabilir.

Hangi yaşta hangi becerileri beklemeliyiz?

Çocukların geliştirdikleri beceriler kolaydan zora ve karmaşığa doğru ilerlemektedir.

2-3 yaş arasında;

  • Küçük nesneleri toplayabilir.
  • Çizgi, yuvarlak kopya edebilir.
  • 4 adet küple kule yapabilir.
  • Yardımla yapıştırıcı kullanabilir.
  • Yardımla makas tutabilir.
  • Dolu bir bardağı tek elle tutabilir.
  • Legoları takıp çıkarabilir.
  • Tek başına merdiven inip çıkabilir.
  • Topa tekme atabilir.
  • Çift ayakla zıplayabilir.
  • 3 tekerlekli bisiklete binebilir.
  • Düşmeden koşabilir.
  • Bardaktaki suyu dökmeden içebilir.
  • Çatal-kaşık kullanabilir.

Tüm bu alanlarda kazanılacak yetiler, çocuğun el, kol, ayak, bacaklarını koordine kullanmasına dayanmaktadır. Bu dönemde çocuğun makas, çatal, kaşık kullanma becerileri desteklenmeli ancak kontrol altında tutulmalıdır. Bir yetişkinin süpervizyonu altında olduğunda bu becerilerin kullanımının da doğru kazanılması mümkün olacaktır.

3-4 Yaş

Bu dönemde ise beceriler çeşitlenir ve gelişir.

  • Yardımsız kalem tutabilir.
  • Makası düzgün tutup, yardımla kullanabilir.
  • Katlama, sıvı boşaltma, yapıştırıcı kullanma, yoğurma gibi işlemleri yardımsız yapabilirler.
  • Sıçrama, çömelme, engele çarpmadan koşma, kaydıraktan kayma, geri geri yürüme, büyük nesne taşıma, bisiklete binme, takla atma gibi becerileri yardım almadan sergileyebilir.

Bu dönemde, becerilerin gelişme göstermesi kullanılma sıklığına, uygun geri bildirim verilmesine bağlıdır. Makas, bıçak gibi kesici aletlerin kullanımı önceden plastik veya oyuncak olanlarla prova edilebilir. Tüm bu aletlerin kullanımında çocuğun fiziksel şartlarına uygun olanlar tercih edilmelidir.

4-5 Yaş

Bu dönemde çocuğun çizim kalitesi iyileşir ve çeşitlenir.

  • Makası yeterli verimlilikte kullanabilir.
  • Önceki yaşlarında geliştirdiği becerileri daha sık ve uygun sergiler ve hız kazanır.
  • Ayak değiştirerek basamak iner ve çıkar, ağaca tırmanabilir, top atıp yakalayabilir.

Bu dönemde esas gelişme öz bakım becerilerinde izlenir. Bu da çocuğun kendi bedeni ve diğer nesneleri koordine olarak kullanabildiğine işaret eder.

  • Burnunu mendille silebilir.
  • Hapşırınca ağzını kapar.
  • Sofra kurallarına uyar.
  • Elbiselerini giyip çıkarabilir.
  • Ayakkabı bağcığı bağlayabilir.
  • Düğme ilikleyebilir.
  • İçeceklerde kamış kullanabilir,
  • Fermuar, çıt çıt, kopça açabilir.
  • Dişlerini fırçalayabilir.

Bu dönem çocuğun okul öncesi kurumlarda da destek aldığı bir dönemdir. Tüm bu becerilerin, ilgili alet, eşya kullanımının gelişmesinde bireysel faktörler unutulmamalıdır. Ancak bu alanlarda görülen gecikmelerde mutlaka bir uzmana başvurulmalıdır. Her zaman kalıcı sonuçlara mal olmasa da, gecikmeler gelişimi olumsuz etkiler.

6 yaş ve sonrasında kazanılan beceriler ise, günlük hayattaki eşya kullanımını, okula hazırlık becerilerini, vücudun çevreyle koordine hareket etmesini, denge ayarını, beden-nesne koordinasyonunu içerir. Bu yaşlar ve takip eden zaman içinde dikkat edilmesi gereken noktalar şöyle sıralanabilir:

  • Çocuğa evde neye dokunulmasına izin olduğu, neye olmadığı öğretilmelidir.
  • Keski, sivri, tehlikeli aletler asla ulaşılabilir konumda bırakılmamalıdır.
  • Aletlerin tutuşu, kullanım alanları, kullanım şekilleri net ifade edilmeli ve uygun davranışa model olunmalıdır.
  • Çocuğun kendisine ait aletleri de çanta, kutu gibi yerlerde koruması gerektiği öğretilmelidir.
  • Tamir seti, evcilik oyuncakları, tak-çıkar oyunları, legolar gibi malzemelerle becerileri desteklenmelidir.
  • Yapamayacağı gelişim adımlarına zorlanmamalıdır.
  • Gerekirse alet kullanma, vücut, çevre, nesne koordinasyonu ile ilgili listeler kullanılabilinir ve gelişim takip edilebilinir.
  • Yetişkinlerin kullandıkları aletlerin kullanımına çocuk özendirilmemeli, var olan merak ve hevesi, bu tür aletlerin fiziksel olarak çocuğa uygun olanı veya oyuncak formuyla karşılanmalıdır.

Seçil Akaygün Cüntay

Uzman Psikolojik Danışman