Çocuklar için para daha çok şeker veya oyuncak alabilmek anlamına gelir. Anne-baba ya da aile büyükleri tarafından verilen harçlıklar çoğu zaman kısa sürede harcanır. Çocukların para kavramını ve idaresini öğrenmeleri için anne-babalarının yardımına ve yönlendirmesine ihtiyaçları vardır. Harçlık almak gerçek dünyaya atılan bir adımdır, çocukların sorumluluk almalarını ve davranışlarının sonuçlarının yaşamalarını sağlar.

Çocuklar 6-7 yaşlarına geldiklerinde anne-babalarından harçlık almaya başlayabilirler. Öncelikle her gün ya da haftada 2-3 gün sıklıkta belli miktarda olması önemlidir. Haftalık ya da aylık gibi toplu harçlıklar iyi para idaresini gerektirdiğinden bu yaş grubu için uygun değildir. Belirlenen miktardaki parayı kısa süreli idare etmeyi öğrendikçe ilerleyen yıllarda haftalık sisteme geçilmesi daha etkili olacaktır.

İlkokula başlayan çocuğa günlük olarak harçlık vermek ve onun bazı ihtiyaçlarını bu harçlık ile karşılamasını desteklemek çocuğun bilişsel, duygusal ve sosyal gelişiminde önemli rol oynar. Anne-baba çocuğa nasıl bir düzende ve ne kadar harçlık vereceklerini belirlemeli daha sonra da çocuğa harçlığını nasıl değerlendirebileceği konusunda yol göstermelidir. Özellikle okul döneminde çocuğun günlük ihtiyaçları göz önüne alınarak (yemekhaneden mi yoksa kantinden mi yemek yiyecek, yemek dışında başka ihtiyaçları olacak mı, abur cubur yemesine izin var mı? vb.) harçlığın miktarı belirlenmelidir.

Harcamaları denetlemek

Harçlık sistemine geçmeden önce anne-baba çocuklarının para kavramını ve paranın değerini bilip bilmediğinden emin olmalıdır. Özellikle ilk başlarda anne-babanın harçlığını nasıl değerlendireceği konusunda çocuğa destek olmaları gerekecektir. Parasını hangi ihtiyaçları için, ne şekilde kullanacağını öğretmek önemlidir.

Ayrıca belirlenen sınırlara (harçlık tutarı ve verilme sıklığı) uyulmasını da sağlamak önemlidir. Eğer çocuk harçlığının yanında istediği herhangi bir şey için anne-babadan ya da bir başkasından ekstra para alabiliyorsa o zaman harçlığını idare etmeyi ve harcamalarını kısıtlamayı öğrenmesi zorlaşır. Harçlık için miktar ve verilme sıklığını belirlemek çocuğun sorumluluk kazanması ve kişisel gelişimi için gereklidir. Bu şekilde parasını yönetmeyi istedikleri arasında öncelik sıralaması yapmayı, çok istediği bir şey için para biriktirip, tasarruf yapmayı öğrenebilir.

Çocuğun harcamalarını denetlemek için anne-babanın harçlık ile ilgili sınırlarda tutarlı ve kararlı olması önemlidir. Eğer çocuk istediği zaman istediği kadar harçlık alabiliyorsa o zaman harcamalarını kontrol etmeyi öğrenme ihtiyacı hissetmeyecektir. Anne-baba ve çocuk birlikte harçlık ile ilgili ortak karar verebilirler.

Böylece hangi günler ne kadar harçlık alacağını bilen çocuk harcamalarını denetlemeyi öğrenebilir.

Bir diğer önemli konu ise çocuğa harcamalarını nasıl yönlendireceği konusunda yol göstermektir. Anne-baba çocuğa parasını nasıl harcaması gerektiğini konusunda model olabilir. Öncellikli ve zorunlu olan harcamaları belirlemek (her gün kantinde yemek için ne kadar paraya ihtiyaç duyacağı vb.) daha sonra kalan parayı değerlendirme yollarını (istediği bir şey almak için biriktirmek gibi) anlatmak önemlidir.

Harçlık sayesinde çocuklar harcamalarını denetlemeyi öğreneceklerdir. Aksi takdirde ihtiyaçlarını ertelemekte zorlanan, gerekli olan ile olmayanı birbirinden ayıramayan, isteklerinin anında gerçekleşmesi bekleyen bireyler olacaklardır.

Anne‐babalara öneriler

Harçlık çocukların öncelikle sorumluk duygularının gelişimi için önemli bir yöntemdir. Harçlık sayesinde çocuklar kendi harcamalarını denetleme (neye ne kadar para harcanır gibi), karar verme (paralarını harcama ya da biriktirmek gibi), verdikleri kararın sonuçlarını yaşama (biriken parasıyla istediği bir şeye sahip olmak gibi) fırsatlarını elde ederler.

Harçlık vermeye başlamadan önceki adım para kavramının öğretilmesidir. Bunun için 4-5 yaşında itibaren çocuğun kendi ile ilgili alışverişlerde bulunması önemlidir. Onun için aldığınız ayakkabının parasını kasada birlikte ödeyebilirsiniz. Çocuklar 7 yaşından itibaren günlük düzenli alışverişleri yapabilirler (örneğin gazete almak gibi).

Para kavramının geliştirilmesi için günlük hayatta bol bol pratik yapmasına fırsat vermek önemlidir; sinema bileti almak, marketten birkaç ürünlük alışveriş yapmak gibi.

Anne-baba harçlığın miktarını belirlerken çocuklarının yaşını ve ihtiyaçlarını göz önüne almalıdır. Harçlığın ihtiyaçtan fazla olması kadar az olması da sıkıntı yaratacaktır. Anne-baba harçlığa dâhil olan ve olmayan harcamaları açıkça belirlemesi önemlidir. Ayrıca ekstra harcamalar söz konusu olduğunda da anne-babanın ortak bir tutumu olması önemlidir.

Genel prensip olarak harçlığın ödül veya ceza olarak kullanılmaması önerilmektedir. Ancak harçlığını kullanarak bir hatasını telafi etmesi gereken durumlar olduğunda bu desteklenmelidir. Kazayla kırdığı bir eşyayı tamir ettirmesi, ya da yenilemesi gerektiğinde bunu harçlığından ayırdığı parayla yapması beklenebilir. Bu bir ceza değil davranışın sonucunu yaşamak ve sorumluluğunu almak olacaktır.

Anne-babanın çocuğun harcamalarını denetlemesi ve özellikle para yönetimi konusunda yönlendirmesi önemlidir. Parasını neye, nasıl harcayacağı, neler alabileceği, istediği bir şeyi almak için nasıl para biriktirebileceği, anne-babanın öğretmesi gereken temel prensiplerdir.

Çocukların öğrenmeleri ve gelişmeleri için sınırlar gereklidir. Her istediği alınan ya da her istediğini alabilen bir çocuğun sosyal olarak mutlu ve uyumlu bir birey olması zorlaşır.

Ailece birlikte yapılan bütçe planlamaları, aile ilgilendiren mali konulara ortak alınan kararlar çocuklarda para kavramı ve yönetiminin gelişmesine yardımcı olacağı belirtilmektedir.

Ece Akın Bakanay

Uzman Psikolojik Danışman