Çocuklar kitapla okumayı öğrenmeden çok önce tanışırlar ya da tanışmalıdırlar. Kitapların çocukların bilişsel, dil sosyal ve duygusal gelişimleri üzerinde tartışılmaz bir etkisi vardır.

Kitap ve gelişim

Bebeklik döneminden itibaren kitap çocuğun hayatının bir parçası olmalıdır. Kitap okuma alışkanlığı okumayı öğrendikten sonra kazanılan bir alışkanlık değildir. Tam tersi hayatın ilk günlerinden itibaren farklı içeriklere sahip olan kitaplar çocuğun gelişimi desteklemelidir. Son yıllarda çocuğun eğitimi ve gelişimi için ilk 6 yıllın önemi üzerinde durulmaktadır. Doğumdan itibaren çocuğa sunulan uyaranların çeşitliliği ve zenginliği çocuğun yeni becerileri öğrenmesinde ve geliştirmesinde önemlidir. Anne-baba olarak mümkün olduğu kadar farklı deneyimlerin çocuğun hayatının bir parçası olmasını sağlamak bu dönemde çok büyük önem taşır. Kitaplar ise farklı deneyimlerin, yeni becerilerin kazanılmasında en etkili yöntemdir.

Bebeklik döneminde kavramları (renkler, nesneler, havyanlar vb.) gösteren resimli kitaplar ya da kartların yanı sıra kısa, bol resimli hikâye kitapları tercih edilebilir. Yıllar geçtikçe çocuğun gelişim dönemine ve ilgi alanlarına göre kitaplar çeşitlenecektir. Yapılan araştırmalar erken yaşta kitaplarla tanışan çocukların dil becerilerinin ve kelime haznelerinin yaşıtlarına göre daha gelişmiş olduğunu göstermektedir.

Kitapların çocuğun hayal gücü ve yaratıcılık becerisini geliştirme üzerindeki etkileri bilinmektedir. Kitaplar gerçek ile hayal arasındaki köprüyü oluşturur. Yaşamın ilk yıllarında kendi çevresi ile ilgili bilgi edinme aracı olan kitaplar, yıllar geçtikçe çocuğun kendi dünyası dışındaki başka hayatları da keşfetmesine yardımcı olur. Hayal gücü ve yaratıcılık kitapların sunduğu hikâyeler ve resimler ile beslenir. Farklı duygular, yaşantılar, olaylar kitaplar sayesinde çocuğun dünyasının bir parçası olur.

Kitaplar ile geçirilen zaman çocuğun hem bilişsel hem de sosyal ve duygusal gelişimini destekler. Örneğin bebeklik döneminden itibaren anne-babası tarafından kitap okunulan bir çocuğun dinleme ve dikkat becerileri gelişme gösterecektir. Bunun yanı sıra kitaplardaki olayları takip ederken olaylar arasında ilişki kurma (neden-sonuç ilişkini anlama) becerisi de kazanacaktır. Kitapların sosyal ve duygusal gelişim üzerinde yarattığı etki ise özellikle kahramanların yaşadıkları olaylar karşısındaki duygularını anlama ve farklı sorun çözme becerilerini görme olanağı sağlamasıyla özetlenebilir. Ayrıca kitaplar toplumsal ve kişisel değerlerin öğrenilmesi, geliştirilmesi için de önemli bir kaynaktır. Çocuklar iyi-kötü, doğru-yanlış kavramlarını, yardımseverlik, sorumluluk gibi kavramları okudukları hikâyeler ile pekiştirirler. Çocuklar öncelikle yaparak-yaşayarak öğrenirler ama model alarak, izleyerek, takip ederek öğrenme ikinci en etkili öğrenme yöntemidir.

Yaş dönemleri ve kitap seçimi

Okul öncesi dönem (0-6 yaş)

Bebeklik döneminde bol resimli, az yazılı kitaplar ilgi çeker. Farklı kavramları (resim, eşya-nesne, hayvanlar, taşıtlar, meyveler-sebzeler vb) resimler ile tanıtan kitaplar ya da kartlar ilk 3 yılda çocukların gelişiminde önemli rol oynar. Bu dönemden başlayarak bol resimli, tekrar eden kelimelerden oluşan kısa hikâye kitaplarını takip edebilirler. Özellikle resimleri işaret etmek ve adlandırmak, ya -da seslendirmek (kedi köpek gibi hayvanların sesini taklit etmek gibi) bu dönemde keyif aldıkları etkinliklerdir. Dikkat konsantrasyon süreleri kısa olduğu için kitap okuma zamanları da kısa süreli ama gün içinde farklı zamanlarda tekrarlanarak planlanabilir.

3-6 yaş dönenimde gerek dil gerekse bilişsel becerilerinin gelişmesi ile kitap okuma saatleri çok daha verimli geçebilir. Bu dönemde masallar, tekerlemeler, kısa hikâyeler ilgi çekicidir. Okul öncesi dönemde çocuklar tekrarları severler aynı masalı onlarca - yüzlerce kez okumanızı ya da anlatmanızı isterler ve her defasında da keyif alırlar. Bu tekrarların öğrenme üzerinde çok büyük bir etkisi vardır. En sevdiği kitabı siz ona okurken onlar ezberlerinden size hikâyeyi sanki okuyormuş gibi kelimesi kelimesine anlatabilirler. Bu dönemdeki kitapların yine bol resimli (resimler hikâye ile ilişkili, bakarak anlatacak şekilde özetleyici olmalıdır) ve az yazılı olması tercih edilir.

Çocuklar anne-babaları ile birlikte olmaktan, bir arada bir şeyler yapmaktan çok hoşlanırlar bu nedenle kitabı onların hayatının bir parçası yapmanın en etkili yolu birlikte okumaktır. Küçük yaştan itibaren kitap okurken sadece nesneleri değil duyguları da tanıması için rehberlik etmek önemlidir. Böylece çocuk hem başkalarının duygularını anlama hem de kendi duygularını ifade etme becerisini geliştirecektir.

Kitap okurken hikâyedeki kahramanları özelliklerine göre seslendirmek, farklı tonlama ve mimikler kullanmak çocukların ilgisinin canlı kalmasını sağlayacaktır.

Bu dönemdeki çocuklara yönelik kitapların kolay çevrilen (anne-baba kitap okurken kitabın sayfalarını çocuğun çevirmesi önemlidir), hemen yıpranmayan sayfaları olmasına dikkat edilmelidir. Ayrıca farklı boyut ve şekillerdeki kitaplar bu dönemdeki çocukların ilgisini çekmektedir. Kitapta tekrar eden kelimeler varsa bunları okurken parmağınızla gösterip çocuğunuzun da tekrarlamasını isteyebilirsiniz.

Okul dönemi

İlkokula başlanılan yıllarda (7-9 yaş) çocuklar hala somut düşünme becerilerini kullanırlar. İlgilerini çeken kitaplar genellikle kahramanları çocuk olan öykülerdir.

Ayrıca hayvanlar ve doğa ile ilgili kitaplar ilgilileri çekebilir. Fıkralara, bilmecelere ve bulmacalara da bu dönemde ilgi göstermeye başlarlar. Kitaplardaki resim - yazı oranı okul öncesi döneme göre azalmıştır, yine de bu dönem kitapları da resimli olmalıdır çünkü somut düşünme döneminde oldukları için görsellik önemlidir.

10 yaşla birlikte çocukların soyut düşünme becerileri gelişme başlar ilgi alanları gelişir. Kendileri için hobi olan konular ile ilgili kitap ve dergilere daha çok ilgi gösterirler. Bunun yanı sıra macera ve mizah tarzındaki kitapları tercih edebilirler. Ergenlik dönemi ile birlikte giderek yetişkin edebiyatına ait kitaplara yönelme başlayacaktır, düşünsel öykü ve romanlar, gazeteler ve dergiler daha çok ilgilerini çekecektir.

Kitap alırken...

Kitap seçiminde en önemli nokta kitabın konusunun, anlatımın çocuğun yaşına ve ilgi alanlarına uygun olmasıdır.

Hikâye kitapları ve masalar kadar bulmaca kitapları, dergiler ve yaratıcılığı geliştiren etkinlik kitapları ile resimli ansiklopediler ile çocuğun kitaplığı zenginleştirmesi sağlanmalıdır.

Anne-baba olarak bir belli alternatifler arasından çocuğun kendi kitaplarını seçme fırsatı verilmelidir. Böylece okumak daha keyifli olacaktır.

Kitap alırken mümkün olduğunca içeriğini kontrol etmek (şiddet vb temalar ile ilgili dikkatli davranmak), çocuğun kişilik ve değer gelişimini destekleyecek tarzda anlatımları tercih etmek önemlidir. Kitap seçimi için gazete, dergi ve internet'ten yararlanılabilir. Tanınmış yazarlar ve yayınevlerinin kitaplarını seçmek tercih edilebilir.

Kitabın anlatımı sade ve yazımı imla ve dil bilgisi kurallarına uygun olmalıdır. Resimler ise anlatılan konuyu özetlemeye yardımcı olmalıdır, böylece çocuk istediğinde resimlerine bakarak hikâyeyi anlatabilir.

Kitap okuma alışkanlığının etkili bir biçimde kazanılmasında en önemli rol her zamanki gibi anne-babaya düşmektedir. Küçük yaştan itibaren birlikte kitap okunarak geçirilen keyifli saatler, anne-babanın kitap okuması, kitabın günlük hayatın bir parçası olması çocuğun kitaba karşı olumlu tutum geliştirmesini sağlayacaktır.

Ece Akın Bakanay

Uzman Psikolojik Danışman